Ένα νέο, ενιαίο ψηφιακό σύστημα αξιολόγησης φερεγγυότητας και πιστοληπτικής ικανότητας προωθεί το Δημόσιο, από τον Σεπτέμβριο υπό τον τίτλο “Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους & Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης” δημιουργώντας για πρώτη φορά ένα κεντρικό κρατικό credit score για κάθε πολίτη και επιχείρηση.

Μέσω της διασύνδεσης των βάσεων δεδομένων της ΑΑΔΕ, του ΕΦΚΑ (ΚΕΑΟ) και της Γραμματείας Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους, αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης και μηχανικής μάθησης θα επεξεργάζονται το πλήρες οικονομικό ιστορικό των φορολογουμένων -εισοδήματα, περιουσία, ρυθμίσεις, καθυστερήσεις και κατασχέσεις- εξάγοντας έναν βαθμό οικονομικής «συνέπειας» με τρίμηνη διάρκεια ισχύος.

Παρότι το θεσμικό πλαίσιο παρουσιάζει την έκδοση και κοινοποίηση της βαθμολογίας ως διαδικασία που απαιτεί τη «ρητή συγκατάθεση» του πολίτη μέσω του gov.gr, πίσω από την τεχνοκρατική του εικόνα ελλοχεύουν σοβαροί δομικοί κίνδυνοι:

Η «ψευδαίσθηση» της προαιρετικής συναίνεσης

Στην πράξη, η συγκατάθεση μετατρέπεται σε εκβιαστικό μονόδρομο. Εάν τράπεζες, ασφαλιστικοί οργανισμοί ή εμπορικές επιχειρήσεις θέσουν το κρατικό σκορ ως προαπαιτούμενο για οποιαδήποτε παροχή, η άρνηση κοινοποίησής του θα ισοδυναμεί με αυτόματη απόρριψη.

Αδιαφάνεια και αυθαιρεσία των αλγορίθμων (Black Box AI)

Η χρήση προγνωστικών μοντέλων που επιχειρούν να υπολογίσουν την «εκτιμώμενη πρόθεση συνέπειας» και να κατατάξουν τους πολίτες σε ομάδες (clusters) ενέχει τον κίνδυνο αλγοριθμικής μεροληψίας. Ένας πολίτης μπορεί να βρεθεί χαμηλά βαθμολογημένος βάσει στατιστικών συσχετίσεων και πιθανοτήτων, χωρίς δυνατότητα ουσιαστικής κατανόησης ή άμεσης αμφισβήτησης της απόφασης του αλγορίθμου.

Θεσμοθέτηση ενός παράλληλου «κρατικού Τειρεσία»

Το κράτος δεν περιορίζεται πλέον στην είσπραξη φόρων, αλλά αναλαμβάνει ρόλο ελεγκτή πιστοληπτικής αξιοπιστίας για λογαριασμό όλης της αγοράς. Η βαθμολογία αυτή μπορεί να αποτελέσει κριτήριο όχι μόνο για δανεισμό, αλλά και για τη συμμετοχή σε προγράμματα στήριξης, επιδοτήσεις ΕΣΠΑ ή ρυθμίσεις οφειλών, κατηγοριοποιώντας τους πολίτες σε «συνεπείς» και «επισφαλείς».

Οικονομικός στιγματισμός και αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Ένας πολίτης ή επαγγελματίας που αντιμετώπισε μια παροδική δυσκολία κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε χαμηλό σκορ. Αντί το σύστημα να λειτουργεί υποστηρικτικά για την ανάκαμψή του, τον αποκόπτει προληπτικά από τα απαραίτητα χρηματοδοτικά εργαλεία, επιταχύνοντας τελικά την οικονομική του κατάρρευση.

Στην καθημερινότητα ενός απλού πολίτη, ένα κακό κρατικό σκορ φέρνει τα εξής άμεσα αποτελέσματα:

Κόβονται οι άτοκες δόσεις και τα BNPL (Klarna κ.λπ.): Αν κάποιος θέλει να αγοράσει ένα πλυντήριο, ένα laptop ή να και να αλλάξει ελαστικά στο αυτοκινητό του με 60€/μήνα το σύστημα απορρίπτει την πίστωση. Αν δεν υπάρχουν όλα τα μετρητά στο χέρι, απλά αποκλείεται από την αγορά τους.

Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η παγίδα της «ψηφιακής μέγγενης»:

Ο νόμος απαγορεύει αγορές άνω των 500€ με χαρτονομίσματα ανάμεσα σε ιδιώτη και επιχείρηση. Στην αγορά ενός laptop των 800€, πρέπει ο ανρητικά αξιολογημένος αναγκαστικά να πληρώσει ηλεκτρονικά (χρεωστική, πιστωτική ή έμβασμα).

Αν απορριφθεί από τις δόσεις λόγω κακού κρατικού credit score, δεν μπορεί ούτε με μετρητά στο ταμείο (γιατί απαγορεύεται άνω των 500€), ούτε να σπάσει το ποσό. Πρέπει να έχει όλο το ποσό διαθέσιμο μέσα στην κάρτα/τραπεζικό λογαριασμό του για να πληρώσει «μια κι έξω».

Εδώ έρχεται το απόλυτο μπλοκάρισμα. Αν μαζέψει 800€ ή 1.000€ στον τραπεζικό του λογαριασμό για να κάνει μια αναγκαία αγορά, αλλά έχει ληξιπρόθεσμες οφειλές στο Δημόσιο και ο λογαριασμός δεν προστατεύεται πλήρως (π.χ. ξεπερνά το ακατάσχετο όριο των 1.250€ ή είναι μη δηλωμένος ), το κράτος μπορεί να τραβήξει τα χρήματα με ηλεκτρονική κατάσχεση πριν προλάβει να πληρώσει το κατάστημα.

Έτσι, ο πολίτης με χαμηλό σκορ και οφειλές εγκλωβίζεται σε ένα σύστημα όπου:

Δεν του δίνουν δόσεις / πίστωση.

Δεν τον αφήνουν να πληρώσει μετρητά πάνω από 500€.

Αν μαζέψει τα χρήματα στην τράπεζα, κινδυνεύει με άμεση δέσμευση/κατάσχεση.

Μπλοκάρονται πιστωτικές κάρτες και υπεραναλήψεις (overdraft): Η τράπεζα είτε ακυρώνει το δικαίωμα να μπαίνει «μείον» στον μισθοδοτικό λογαριασμό είτε ρίχνει το όριο της πιστωτικής στο μηδέν, στερώντας το μαξιλάρι ασφαλείας για έκτακτες ανάγκες (π.χ. έναν γιατρό ή μια βλάβη).

«Πόρτα» σε καταναλωτικά δάνεια & χρηματοδοτήσεις: Δεν θα μπορεί κάποιος να πάρει δάνειο για επισκευή σπιτιού, για αγορά μεταχειρισμένου αυτοκινήτου ή για σπουδές.

Απόρριψη ή ακριβότερη ενοικίαση σπιτιού: Ο ιδιοκτήτης ή το μεσιτικό γραφείο θα ζητάει το πιστοποιητικό φερεγγυότητας. Με χαμηλό σκορ, είτε δεν θα νοικιάζουν το σπίτι σε κάποιον με αρνητική αξιολόγηση είτε θα ζητούν 4-5 εγγυήσεις μπροστά αντί για μία.

Υψηλότερες εγγυήσεις σε παρόχους (Ρεύμα/Τηλεπικοινωνίες): Όπως συμβαίνει σε χώρες του εξωτερικού με παρόμοια συστήματα, οι εταιρείες ενέργειας ή κινητής τηλεφωνίας ζητούν υπέρογκες εγγυήσεις (π.χ. 200€-300€) για να συνδέσουν ρεύμα ή συμβόλαιο με συσκευή, επειδή θα θεωρούν τον αρνητικά αξιολογημένο ως επισφαλή πελάτη.

Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: όσοι έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη από ευελιξία και μικροπιστώσεις για να τα βγάλουν πέρα, είναι οι πρώτοι που αποκλείονται αυτόματα από το σύστημα.