Οι σαρωτικές ελπίδες που είχε επενδύσει η δυτική αριστερά στο πείραμα της «Ροζάβα» έχουν μετατραπεί σε απογοήτευση. Η υπόσχεση του «δημοκρατικού συνομοσπονδισμού» και της αποκεντρωμένης αυτοδιοίκησης συγκρούστηκε με τις σκληρές πραγματικότητες της πολιτικής εξουσίας. 

Η Ροζάβα δεν έπεσε απλώς λόγω ανατροπών στο πεδίο της μάχης. Από την αρχή, λειτουργούσε μέσα σε ένα πλέγμα διεθνών ρυθμίσεων ασφαλείας, με την επιβίωσή της συνδεδεμένη με εξωτερικές εγγυήσεις που ήταν πάντα υπό όρους. 

Όταν η Ουάσινγκτον  αναπροσάρμοσε τις στρατηγικές της προτεραιότητες προς την ενοποίηση του κράτους στη Δαμασκό και την περιφερειακή αποκλιμάκωση με την Τουρκία, η ψευδαίσθηση της μονιμότητας διαλύθηκε και η αυτοδιοίκηση βρέθηκε εκτεθειμένη στους σκληρούς περιορισμούς της γεωγραφίας και της δημογραφίας.

Η κατάρρευση ήταν μάλλον δομική παρά ξαφνική. Η αυτόνομη διοίκηση άντεξε επειδή εξυπηρέτησε μια καθορισμένη λειτουργία εντός της αρχιτεκτονικής ασφαλείας των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του πολέμου κατά του ISIS. Μόλις αυτή η λειτουργία περιορίστηκε, περιορίστηκε και ο πολιτικός της χώρος.

Για χρόνια, τμήματα της δυτικής αριστεράς πρόβαλαν στη βορειοανατολική Συρία ένα πείραμα που περιέγραφαν ως επαναστατικό. Η γλώσσα ήταν πειστική, βασισμένη σε υποσχέσεις για δημοκρατία από τη βάση, απελευθέρωση των γυναικών και κοινοτική οικονομία.

Ωστόσο, η ανθεκτικότητα του έργου εξαρτιόταν λιγότερο από την ιδεολογική συνοχή και περισσότερο από την αεροπορική κάλυψη των ΗΠΑ και τον έλεγχο των εσόδων από το πετρέλαιο. Όταν η Ουάσιγκτον επανυπολόγισε τη θέση της, τα περιθώρια κέρδους μειώθηκαν γρήγορα.

Από την επαναστατική θεωρία στην κεντρική διοίκηση

Η πνευματική βάση της Ροζάβα βασιζόταν στα γραπτά του ηγέτη του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK),  Αμπντουλάχ Οτσαλάν, που γράφτηκαν στη φυλακή , και στον ελευθεριακό κοινοτισμό του  Μάρεϊ Μπούκτσιν . Το μοντέλο υποσχόταν αποκεντρωμένα συμβούλια και διακυβέρνηση που βασιζόταν στην τοπική συμμετοχή.

Στην πράξη, η εξουσία εδραιώθηκε εντός πειθαρχημένων στελεχών που ευθυγραμμίζονταν με το Κόμμα Δημοκρατικής Ένωσης (PYD) και τους στρατιωτικούς βραχίονες του. Η λήψη αποφάσεων πραγματοποιήθηκε μέσω κεντρικών δομών, ενώ τα σώματα ασφαλείας λειτουργούσαν με ευρεία διακριτική ευχέρεια. Οι στρατιωτικές επιταγές διαμόρφωσαν τη διακυβέρνηση πιο αποφασιστικά από τις κοινοτικές συνελεύσεις.

Η αντίφαση ήταν ενσωματωμένη από την αρχή. Ένα έργο που εξυμνούσε τη δημοκρατία από τη βάση βασιζόταν σε αυστηρό οργανωτικό έλεγχο. Οι αραβικές φυλετικές εκλογικές περιφέρειες στη Ράκα και την Ντέιρ Εζόρ ενσωματώθηκαν σε διοικητικά πλαίσια, αλλά η πολιτική εξουσία παρέμεινε υπό αυστηρή διαχείριση.

Η ανισορροπία γίνεται πιο ξεκάθαρη όταν την βλέπουμε σε κλίμακα.

Μια μειονοτική δημογραφική βάση κυριαρχούσε σε εκτεταμένη περιοχή και στην πλειονότητα των ενεργειακών πόρων της Συρίας. Αυτή η ρύθμιση μπορούσε να διατηρηθεί μόνο υπό εξωτερική προστασία. Χωρίς αυτήν, η ασυμμετρία θα ήταν πολιτικά και στρατιωτικά δύσκολο να διατηρηθεί.

Στρατηγική χρησιμότητα και τα όριά της

Οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις ( SDF ) αναδείχθηκαν ως ο προτιμώμενος χερσαίος εταίρος της Ουάσινγκτον εναντίον του ISIS. Οι αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ, ο συντονισμός των πληροφοριών και τα προηγμένα όπλα μετέτρεψαν τους σχηματισμούς υπό κουρδική ηγεσία σε μια αποφασιστική δύναμη πεδίου μάχης.

Αμερικανοί αξιωματούχοι χαρακτήρισαν επανειλημμένα τη συνεργασία ως τακτική και προσωρινή. Η διατύπωση ήταν σκόπιμη.

Ο έλεγχος των  πετρελαιοπηγών στη Χασακά και την Ντέιρ Εζόρ παρείχε τη χρηματοοικονομική ραχοκοκαλιά της διοίκησης. Τα έσοδα συντηρούσαν τους μισθούς, τις υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας και τη θεσμική αρχιτεκτονική της αυτονομίας. Ωστόσο, οι μέθοδοι εξόρυξης παρέμειναν στοιχειώδεις και το βιοτικό επίπεδο των πολιτών υστερούσε. Η στρατιωτική ενοποίηση προχώρησε ταχύτερα από την πολιτική διακυβέρνηση.

Ωστόσο, η Τουρκία, μέλος του ΝΑΤΟ, θεωρούσε την εδραίωση μιας δομής που συνδέεται με το ΡΚΚ κατά μήκος των νότιων συνόρων της ως υπαρξιακή απειλή για την ασφάλεια, δεδομένης της δεκαετούς σύγκρουσής της με το ΡΚΚ. Η Άγκυρα κατέστησε επανειλημμένα σαφές ότι ο εξοπλισμός και η νομιμοποίηση των SDF θα είχε συνέπειες.

Οι τουρκικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη βόρεια Συρία – όπως οι επιχειρήσεις στο Αφρίν και η επιχείρηση «Κλάδος Ελαίας» – δεν ήταν ξαφνικές κλιμακώσεις, αλλά υπολογισμένες κινήσεις για την αποτροπή της εμφάνισης μιας συνεχούς κουρδικής ζώνης κατά μήκος των συνόρων της Τουρκίας. Κάθε παρέμβαση εξέθεσε τα όρια της προστασίας των ΗΠΑ και υπογράμμισε ότι η Ουάσινγκτον δεν ήταν  πρόθυμη να διακόψει τις σχέσεις με έναν σύμμαχο του ΝΑΤΟ για χάρη της κουρδικής αυτονομίας.

Κατάρρευση, ενσωμάτωση και το δίλημμα του ISIS

Μέχρι τον Ιανουάριο του 2026, η υποστηριζόμενη από τις ΗΠΑ μεταβατική κυβέρνηση στη Δαμασκό  ξεκίνησε μια συντονισμένη εκστρατεία για την αποκατάσταση της κεντρικής εξουσίας στα βορειοανατολικά. Η κίνηση αυτή ήρθε μετά από μήνες πολιτικών ελιγμών και ήσυχα σημάδια ότι οι ΗΠΑ  αποσύρουν τα στρατεύματα. Η ταχεία υποχώρηση σηματοδότησε την πιο σημαντική εδαφική μετατόπιση από την πτώση του πρώην Σύρου προέδρου Μπασάρ αλ-Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 και αποκάλυψε τη συρρίκνωση του χώρου για την αυτονομία υπό την ηγεσία των Κούρδων.

Οι κυβερνητικές δυνάμεις προέλασαν γρήγορα σε περιοχές που ελέγχονταν από τις SDF στη  Ράκα και την Ντέιρ Εζόρ, εκμεταλλευόμενες τη μειωμένη αεροπορική κάλυψη και τον συντονισμό των πληροφοριών των ΗΠΑ. Η ταχύτητα της προέλασης αποκάλυψε πόσο εξαρτημένη είχε γίνει η αυτόνομη διοίκηση από την εξωτερική προστασία. Μέσα σε λίγες μέρες, οι κουρδικές δυνάμεις άρχισαν να υποχωρούν προς την Κυβερνεία Χασάκα, παραχωρώντας στρατηγικό βάθος και εγκαταλείποντας βασικούς οικονομικούς κόμβους.

Στις 18 Ιανουαρίου επιτεύχθηκε κατάπαυση του πυρός μετά από βαριές απώλειες. Αυτή η συμφωνία έθεσε τις βάσεις για ένα ευρύτερο πλαίσιο 14 σημείων που προέβλεπε την ενσωμάτωση των στρατιωτικών και δυνάμεων ασφαλείας των SDF στα υπουργεία Άμυνας και Εσωτερικών της Συρίας, την κατάργηση των παράλληλων δομών διοίκησης και την αποκατάσταση της κεντρικής εξουσίας. Στην πράξη, σηματοδότησε το τέλος της αυτόνομης διοίκησης ως ξεχωριστού παράγοντα ασφαλείας.

Οι μάχες κόπασαν αλλά δεν σταμάτησαν αμέσως και οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν για την εφαρμογή τους. Στις 30 Ιανουαρίου, η κυβέρνηση ανακοίνωσε μια συνολική  συμφωνία ενσωμάτωσης που επισημοποιούσε τη διαδικασία. 

Η συμφωνία απαιτούσε από τις μονάδες των SDF να αποσυρθούν από τις εναπομένουσες γραμμές επαφής, να ανακατανεμηθούν υπό τον συριακό στρατό και να ενσωματώσουν τους διοικητικούς και πολιτικούς θεσμούς τους στις κρατικές δομές. Φυλακές, εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου και στρατηγικές υποδομές μεταφέρθηκαν στη Δαμασκό, ενώ συμπεριλήφθηκαν διατάξεις για τα πολιτικά και εκπαιδευτικά δικαιώματα των Κούρδων.

Ένα ζήτημα, ωστόσο, δεν μπορούσε να λυθεί στα χαρτιά: η τύχη δεκάδων χιλιάδων  κρατουμένων του ISIS και των οικογενειών τους που κρατούνταν σε φυλακές και στρατόπεδα σε όλη τη βορειοανατολική περιοχή. Αυτές οι εγκαταστάσεις διοικούνταν από καιρό από δυνάμεις ασφαλείας υπό την ηγεσία των Κούρδων με την υποστήριξη των ΗΠΑ. 

Η μεταφορά τους στη Δαμασκό εισάγει ένα ασταθές βάρος ασφαλείας για ένα κράτος που εξακολουθεί να εδραιώνει την εξουσία του. Η διαχείριση σκληροτράχηλων στελεχών του ISIS, ξένων μαχητών και εκτεταμένων στρατοπέδων κράτησης όπως το  Al-Hawl θα δοκιμάσει τόσο την ικανότητα όσο και την πολιτική βούληση.

Τις εβδομάδες που ακολούθησαν τις μάχες του Ιανουαρίου, η Ουάσινγκτον άρχισε να μεταφέρει χιλιάδες κρατούμενους του ISIS σε ιρακινές φυλακές, με τη Βαγδάτη να επιβεβαιώνει την παραλαβή σχεδόν  5.000 κρατουμένων . 

Αυτό που ξεκίνησε ως πίεση στο πεδίο της μάχης εξελίχθηκε μέσα σε λίγες εβδομάδες σε πλήρη θεσμική ενσωμάτωση. Η αυτόνομη διοίκηση έπαψε να λειτουργεί ως ξεχωριστό πολιτικό σχέδιο και απορροφήθηκε από το συριακό κράτος. Ωστόσο, η κληρονομιά ασφαλείας του πολέμου -που ενσαρκώνεται πιο έντονα στον φάκελο των κρατουμένων- παραμένει άλυτη.

Ο ιρανικός ορίζοντας

Οι επιπτώσεις εκτείνονται πέρα ​​από τα βορειοανατολικά της Συρίας. Ο κουρδικός πληθυσμός του Ιράν εκτιμάται σε 8-10 εκατομμύρια ανθρώπους, συγκεντρωμένος στο Κουρδιστάν, το Κερμανσάχ, το Ιλάμ και σε τμήματα των επαρχιών του Δυτικού Αζερμπαϊτζάν. 

Αυτές οι περιοχές αντιμετωπίζουν χρόνια ανεργία, άνιση ανάπτυξη και τεταμένες σχέσεις με την Τεχεράνη. Τα παράπονα είναι πραγματικά, όπως και το γεωπολιτικό κίνητρο για την εργαλειοποίησή τους. Αρκετές παρατάξεις καθορίζουν την πολιτική σκηνή των Ιρανών Κούρδων.

Το Κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα του Ιράν ( KDPI ) παραμένει η πιο ιστορικά ριζωμένη παράταξη. Πραγματιστικό στις συμμαχίες του, έχει διαχειριστεί τις σχέσεις με τους αντιπάλους της Τεχεράνης όταν ήταν πλεονεκτικό και τώρα παρουσιάζεται στις δυτικές πρωτεύουσες ως μια οργανωμένη εναλλακτική λύση ικανή να κινητοποιήσει τις κουρδικές εκλογικές περιφέρειες εντός του Ιράν.

Η πτέρυγα Μοχτατί της Κομάλα έχει μετατοπιστεί σημαντικά από τις μαρξιστικές της καταβολές προς την ευθυγράμμιση με τα δυτικά πολιτικά πλαίσια που στοχεύουν στην Τεχεράνη. Η ανοιχτή υποστήριξή της στις στρατηγικές μέγιστης πίεσης των ΗΠΑ και η προσέγγιση μοναρχικών και άλλων αντιπολιτευτικών ρευμάτων στο εξωτερικό συνδέουν την πολιτική της πορεία με εξωτερικούς υπολογισμούς.

Το Κόμμα Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν ( PJAK ) δραστηριοποιείται από τα βουνά Καντίλ και διατηρεί οργανικούς δεσμούς με το PKK. Η στρατιωτική του δραστηριότητα εντός του Ιράν κυμαίνεται ανάλογα με την περιφερειακή δυναμική των διαπραγματεύσεων, αντανακλώντας ευρύτερες διαπραγματεύσεις για την εξουσία και όχι μια ανεξάρτητη στρατηγική πορεία.

Το δομικό μάθημα

Το μοτίβο είναι συνεπές. Τα κουρδικά κινήματα που αντιμετωπίζουν κεντρικά κράτη αναζητούν εξωτερική μόχλευση, ενώ οι μεγάλες δυνάμεις που αντιμετωπίζουν περιφερειακούς αντιπάλους βλέπουν ευκαιρία. Η συμμαχία ξεκινά ως τακτική συνεργασία, αλλά σπάνια εξελίσσεται σε μια διαρκή συνεργασία.

Η Ροζάβα κατέδειξε τα όρια της εξάρτησης. Μόλις οι στρατηγικές προτεραιότητες άλλαξαν στην Ουάσινγκτον, το βάρος έπεσε στους τοπικούς παράγοντες.

Η εξωτερική υποστήριξη μπορεί να ενισχύσει την ορατότητα και τους πόρους. Μπορεί επίσης να συνδέσει τα κινήματα με ατζέντες που διαλύονται μόλις λάβουν προτεραιότητα ευρύτερες διαπραγματεύσεις. Οι κοινότητες επί τόπου απορροφούν τις συνέπειες, είτε μέσω καταστολής ασφαλείας, οικονομικής πίεσης είτε περιφερειακής διάχυσης.

Η πορεία της Ροζάβα ήταν το αποτέλεσμα της δομικής εξάρτησης από έναν προστάτη του οποίου οι προτεραιότητες δεν ευθυγραμμίστηκαν ποτέ με τη μακροπρόθεσμη κουρδική αυτονομία. Οι αυτοκρατορίες καλλιεργούν υποκατάστατα για άμεσους στόχους και αναβαθμονομούνται χωρίς δισταγμό όταν αλλάζουν οι συνθήκες.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά, αλλά ορισμένες δυναμικές επιμένουν. Το κουρδικό ζήτημα παραμένει κεντρικό σε ανεπίλυτους κρατικούς σχηματισμούς σε όλη τη Δυτική Ασία. Το αν θα γίνει ξανά σημείο πίεσης σε μια ευρύτερη αντιπαράθεση θα εξαρτηθεί λιγότερο από τις ιδεολογικές φιλοδοξίες και περισσότερο από την ισορροπία μεταξύ τοπικής δράσης και εξωτερικού σχεδιασμού.

Ένα κεφάλαιο στη βορειοανατολική Συρία έχει κλείσει. Ένα άλλο ήδη ξεδιπλώνεται αλλού.