Τους τελευταίους μήνες βιβλιοπωλεία στο Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφουν μία ασυνήθιστη «έκρηξη» πωλήσεων σε μεταχειρισμένα βιβλία, η οποία προκαλεί φόβο ότι πρόκειται για οργανωμένο σχέδιο εξαφάνισης της έντυπης γνώσης με δήθεν σκοπό την… εκπαίδευση των ΑΙ!

Μιλούν για μία «παράξενη τάση» παραγγελιών που συνήθως καταλήγουν σε απομακρυσμένες αποθήκες.

Ο Στιούαρτ Μάνλεϊ, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στο Νορθάμπερλαντ, συνήθως καταγράφει πωλήσεις 3.000 βιβλίων μέσα σε μία εβδομάδα.

Πρόσφατα, όμως, ήρθε στο e-mail του μία μαζική παραγγελία από τον Καναδά, μεγαλύτερη των εβδομαδιαίων πωλήσεών του.

«Δεν έχω ξαναδεί κάτι τέτοιο στα 30 χρόνια που ασχολούμαι με το εμπόριο μεταχειρισμένων βιβλίων», είπε στο BBC.

Παρόμοιες καταγγελίες έχουν γίνει και σε άλλα μέρη εκτός Βρετανίας, με κύριο χαρακτηριστικό τις τεράστιες παραγγελίες προς «ασυνήθιστες κατευθύνσεις».

Οι ιδιοκτήτες βιβλιοπωλείων υποπτεύονται ότι τα βιβλία δεν καταλήγουν στα χέρια μανιωδών αναγνωστών, αλλά χρησιμεύουν για τη χρήση τους από μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης.

Η σύνδεση με την τεχνητή νοημοσύνη και το Project Panama

Η άποψη ότι η άνθηση των πωλήσεων μεταχειρισμένων βιβλίων συνδέεται με την ανάπτυξη του ΑΙ δεν προέκυψε τώρα.

Το 2025 δικαστήριο απεφάνθη ότι η χρήση βιβλίων που αγοράστηκαν για την εκπαίδευση λογισμικού ΑΙ δεν συνιστούσε παραβίαση της νομοθεσίας περί πνευματικών δικαιωμάτων στις ΗΠΑ.

Η υπόθεση κατέληξε στο δικαστήριο έπειτα από αγωγή που κατέθεσαν τρεις συγγραφείς κατά της Anthropic.

Τον Ιούλιο ήρθαν στο φως της δημοσιότητας οι σχετικές δικογραφίες που αποκάλυψαν ότι καταστρέφονταν βιβλία για χάρη της εκπαίδευσης του Claude, του chatbot της Anthropic.

«Το Claude εκπαιδεύεται χρησιμοποιώντας δημόσια διαθέσιμα δεδομένων από το διαδίκτυο, εμπορικά αποκτηθέντων συνόλων δεδομένων και δεδομένων που παράγουμε εμείς οι ίδιοι», δήλωσε εκπρόσωπος της Anthropic στο BBC.

Η εταιρεία επιμένει ότι η χρήση βιβλίων για τέτοιους σκοπούς είναι πλέον «ευρέως διαδεδομένη στον κλάδο της Τεχνητής Νοημοσύνης».

«Κανένα από τα προγράμματα συλλογής δεδομένων μας δεν αγοράζει και δεν καταστρέφει σπάνια ή παλαιά βιβλία», πρόσθεσε.

Ωστόσο, η ιδέα ότι τα βιβλία καταστρέφονται προκαλεί ανησυχία.

«Από κάποια άποψη, είναι πολύ ωραίο να πουλάς μερικούς από αυτούς τους τίτλους που έχουν μείνει για χρόνια στις αποθήκες, αλλά θα ήταν λυπηρό αν τελικά καταστραφούν», δήλωσε ο Ντέιβιντ Τόμπιν, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στο Λονδίνο.

Στις δικογραφίες αποκαλύφθηκε επίσης ότι το σχέδιο ψηφιοποίησης των μεταχειρισμένων βιβλίων χαρακτηριζόταν στις εσωτερικές επικοινωνίες των εργαζομένων της Anthropic ως «Project Panama».

Σύμφωνα με τα έγγραφα, η εταιρεία δήλωνε ότι στόχευε να «σκανάρει όλα τα βιβλία του κόσμου», με τη διαδικασία της «καταστροφικής σάρωσης»: αφαίρεση της ράχης του βιβλίου, ώστε όλες οι σελίδες να σαρωθούν γρήγορα σε βιομηχανική κλίμακα, και στη συνέχεια ανακύκλωση των υπολειμμάτων.

«Πολλά μυστήρια περιβάλλουν το Project Panama», λέει βιβλιοπώλης στο BBC.

«Το όνομα είναι καινούργιο για εμένα, όχι όμως η διαδικασία. Έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών συζητήσεων μεταξύ των βιβλιοπωλών».

Ο Μάνλεϊ δεν είναι σε θέση να γνωρίζει εάν τα βιβλία του έχουν αγοραστεί για παρόμοια πρότζεκτ από άλλες εταιρείες AI, ωστόσο τονίζει ότι οι μυστηριώδεις και μεγάλες παραγγελίες εμφανίζονται «ξαφνικά» και περιλαμβάνουν εύρος ειδών:

Από λατινική γραμματική μέχρι ιστορίες για την Άγρια Δύση.

Το δίλημμα των βιβλιοπωλών και οι πνευματικές ανησυχίες

Οι ειδικοί αναφέρουν ότι η ποικιλομορφία των θεμάτων υποδηλώνει επίσης τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς ασυνήθιστα και σπάνια κείμενα θα μπορούσαν να προσφέρουν νέο υλικό για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.

Η καθηγήτρια Έμιλι Χάντσον, ειδική σε θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αναφέρει ότι οι νόμοι περί πνευματικών δικαιωμάτων στο Ηνωμένο Βασίλειο διαφέρουν από εκείνους των ΗΠΑ.

Οι ιδιοκτήτες βιβλιοπωλείων βρίσκονται μπροστά σε δίλημμα. Δεν αισθάνονται άνετα με την ιδέα της καταστροφής βιβλίων, ακόμη και αν παραδέχονται ότι δεν χρειάζεται να σωθούν όλοι οι τίτλοι.

«Ένα πρόσφατο ακαδημαϊκό κείμενο που εκδόθηκε σε μόλις 100 αντίτυπα, εκ των οποίων τα 75 βρίσκονται ήδη σε βιβλιοθήκες, μπορεί να είναι πολύ σπάνιο στην αγορά, αλλά ίσως δεν αποτελεί και τόσο μεγάλη απώλεια αν ένα αντίτυπο καταστραφεί», λέει ο Ντέρεκ Γουόκερ, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στο Εδιμβούργο.

«Ωστόσο, διαθέτουμε και έχουμε πουλήσει βιβλία που αποτελούν, για παράδειγμα, το μοναδικό γνωστό σωζόμενο αντίτυπο μιας έκδοσης του 18ου αιώνα. Θα ήταν πολύ πιο σοβαρό πρόβλημα αν ένα τέτοιο βιβλίο αγοραζόταν με σκοπό την καταστροφή του, αφού έχει επιβιώσει τόσο καιρό», προσθέτει.

Και ο Μάνλεϊ δηλώνει ότι η ανακύκλωση βιβλίων αποτελεί μια καλή λύση για πολλούς τίτλους που το κοινό δεν προτιμά πλέον, ειδικά όταν συνοδεύεται από αύξηση των πωλήσεων.

«Κάποιοι μπορεί να έχουν ηθικές ανησυχίες σχετικά με το πού καταλήγουν τα βιβλία και αν καταστρέφονται», λέει.

«Αλλά ο κόσμος δεν χρειάζεται πλέον πέντε εκατομμύρια αντίτυπα του “Κώδικα Ντα Βίντσι». «Έχω βιβλία που διαφημίζονται εδώ και 20 χρόνια στο διαδίκτυο και δεν έχω πουλήσει ούτε ένα αντίτυπο μέχρι σήμερα».

Ο κίνδυνος της πλήρους ψηφιοποίησης και του ελέγχου της γνώσης

Αν η τάση αυτή συνεχιστεί και επεκταθεί σε παγκόσμια κλίμακα, μέσα σε λίγα χρόνια θα μπορούσε να εξαφανιστεί μεγάλο μέρος της φυσικής έντυπης παραγωγής.

Τα βιβλία αγοράζονται μαζικά, σαρώνονται με καταστροφικό τρόπο και τα πρωτότυπα καταστρέφονται ή ανακυκλώνονται.

Η γνώση μεταφέρεται στα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, ενώ οι άνθρωποι χάνουν σταδιακά την πρόσβαση στο αυθεντικό γραπτό κείμενο.

Όταν η γνώση υπάρχει πλέον μόνο σε ηλεκτρονική μορφή, ελεγχόμενη από εταιρείες και πλατφόρμες, ανοίγει ο δρόμος για παρεμβάσεις.

Η ελίτ που ελέγχει τα συστήματα ΑΙ μπορεί να τροποποιεί, να λογοκρίνει ή να επαναδιατυπώνει ιστορικά και επιστημονικά δεδομένα χωρίς να υπάρχει πλέον ανεξάρτητο φυσικό τεκμήριο για αντιπαραβολή.

Το έντυπο βιβλίο, που επί αιώνες αποτελούσε σταθερό και δύσκολα αλλοιώσιμο αποθετήριο γνώσης, κινδυνεύει να μετατραπεί σε σπάνιο απολίθωμα.

Η σημερινή «έκρηξη» πωλήσεων μεταχειρισμένων τίτλων μπορεί να φαίνεται οικονομική ευκαιρία για τους βιβλιοπώλες.

Μακροπρόθεσμα, όμως, εγείρει το ερώτημα αν η ανθρωπότητα οδηγείται σε μια εποχή όπου η πραγματική, ανέγγιχτη γνώση θα ανήκει αποκλειστικά στις μηχανές και σε όσους τις ελέγχουν.

Για να γίνει αυτό κατανοητό ας τεθεί ένα απλό ερώτημα: Πώς ξέρουμε ότι η ωραία Ελένη ήταν λευκή γυναίκα και όχι μαύρη όπως απεικονίστηκε στην Οδύσσεια του Νόλαν;

Στα ομηρικά έπη, η Ωραία Ελένη χαρακτηρίζεται ως «λευκώλενος» (αυτή που έχει λευκά μπράτσα/χέρια).

Δηλαδή ήταν λευκή. Που σημαίνει πως αν το βιβλίο πάψει να υπάρχει σε έντυπη μορφή και «πειραχτεί» η αντίστοιχη ηλεκτρονική, μπορεί να υιοθετηθεί η άποψη πως η Ελένη ήταν ακόμα και… «κίτρινη».

Στη ηλεκτρονικά κείμενα μπορεί να εισέλθει οτιδήποτε. Μόνο τα γραπτά μένουν.